Do 5% osób z wirusowym zapaleniem górnych dróg oddechowych choruje na zapalenie zatok. Tymczasem właściwe rozpoznanie i zastosowanie odpowiedniego leczenia we wstępnym etapie przeziębienia, może zapobiec rozwojowi tego powikłania.
Zatoki przynosowe to parzyste przestrzenie w obrębie niektórych kości czaszki. Wypełnione są powietrzem i wysłane błoną śluzową, stanowiącą dalszy ciąg błony śluzowej jamy nosowej. Ze światłem jamy nosowej łączą je drobne otwory, tzw. ujścia. Ze względu na niewielkie średnice ujść obrzęk wyściełającej je błony śluzowej może prowadzić do zatkania, a co za tym idzie, do utrudnienia lub wręcz uniemożliwienia wentylacji i/lub odpływu wydzieliny z zatok. Zalegająca wydzielina jest znakomitym podłożem do rozwoju bakterii. Dodatkowo unieruchomiony płyn wraz z powietrzem uciska ściany zatok, powodując uciążliwy ból (który jest głównym objawem zapalenia).
Lokalizacja bólu zależy od tego, która zatoka zajęta jest procesem zapalnym.
Najczęściej zmiany zapalne zatok przynosowych występują w komórkach sitowych przednich, następnie (według kolejności) w zatoce szczękowej, czołowej, komórkach sitowych tylnych, a najrzadziej w zatoce klinowej.

W 1984 roku Kern zaproponował klasyfikację zapaleń zatok przynosowych. Za kryterium przyjął czas trwania procesu chorobowego w powiązaniu ze zmianami morfologicznymi.

Proces chorobowy trwa do 3 tygodni. Początek choroby jest nagły i związany z nieżytem błony śluzowej nosa. Typowo pojawiają się objawy ogólne: podwyższona ciepłota ciała, uczucie rozbicia i złego samopoczucia oraz objawy miejscowe,takie jak: bolesność nad odpowiednią zatoką, niedrożność nosa, wydzielina z nosa, bóle głowy, osłabienie lub zniesienie powonienia. Bóle nasilają się przy pochylaniu głowy do przodu oraz przy większym wysiłku fizycznym.

Trwa od 4 tygodni do 3 miesięcy. Objawy miejscowe są mniej nasilone. Dominuje wydzielina nosowa o charakterze ropnym i bóle łowy w okolicy chorej zatoki, zwłaszcza rano. Objawy ogólne, zwłaszcza w późniejszym okresie choroby, nie występują.

Proces chorobowy trwa dłużej niż 3 miesiące. Objawy choroby są znacznie mniej nasilone, mało charakterystyczne, o nietypowym umiejscowieniu i zazwyczaj przebiegają w sposób łagodny.

Zapalenie zatok przynosowych nie jest łatwe do zdiagnozowania. Często wymaga przeprowadzenia wielu badań dodatkowych: od prostego zdjęcia rentgenowskiego zatok poprzez obrazowanie z użyciem tomografu komputerowego, jądrowego rezonansu magnetycznego aż po termowizję i endoskopię. Na szczęście można radzić sobie w znacznie prostszy sposób. Wg kryteriów zaproponowanych przez V. J. Lanza i D.W. Kennedy'ego i przyjętych przez Amerykańskie Towarzystwa Alergii, Astmyi Immunologii do rozpoznania zapalenia zatok upoważnia występowanie:

• przynajmniej dwóch objawów głównych
• jednego objawu głównego i dwóch dodatkowych
• ropnej wydzieliny w jamach nosowych w badaniu przedmiotowym

Pacjent, który cierpi na zapalenie zatok, powinien zgłosić się do lekarza.
Do czasu wizyty może jednak doraźnie stosować leki. Jakie? Czego może się spodziewać podczas wizyty w gabinecie laryngologicznym?
O tym za miesiąc.
Zakażenia nosa i zatok przynosowych są jedną z częstszych chorób, z jakimi spotyka się lekarz laryngolog w swojej codziennej pracy. Problem ten dotyczy 15 proc. Polaków. Tymczasem umiejętność samodzielnego rozpoznania zagrożeń, odpowiednie działania profilaktyczne i wybór właściwego leku mogą zredukować potrzebę wizyt w gabinecie lekarskim. Przypomnijmy krótko: dobrze zebrany wywiad, ze zwróceniem uwagi na przebyte infekcje kataralne nosa, rodzaj wydzieliny w nosie, charakter bólów głowy oraz ich lokalizację, często upoważnia do rozpoznania zapalenia zatok przynosowych (prosty test zamieściliśmy w grudniowym numerze magazynu). Choć rozmowy z pacjentem nie daje się niczym zastąpić, czasem bywa ona niewystarczająca. Wówczas należy skierować chorego do laryngologa, który wykona (w zależności od potrzeb) szereg badań dodatkowych. Ich wyniki przyczynią się do ostatecznego rozpoznania choroby. Warto także uspokoić pacjenta i poinformować go, czego może spodziewać się w gabinecie specjalisty. Najczęściej wykonywane badania to:

• wziernikowanie jam nosa (rynoskopia) - badanie pozwala ocenić obrzęki w jamach nosa oraz charakter wydzieliny i jej źródło
  (np. wypływa spod małżowiny środkowej); dodatkowo umożliwia odróżnienie od innych zmian, które mogą powodować podobne objawy (polipy nosa, nowotwory)
• endoskopia zatok - umożliwia ocenę zmian występujących wewnątrz zatoki
• diagnostyka obrazowa - to najczęściej zdjęcie przeglądowe zatok przynosowych (przy ostrym zapaleniu zatok można uwidocznić poziom płynu w zatoce) lub tomografia komputerowa (technika ta pozwala rozpoznawać odmienności w anatomicznej budowie bocznej ściany nosa i zatok przynosowych - jest niezbędna, aby ocenić przyczyny niepowodzenia leczenia zachowawczego, jak również ustalić wskazania do leczenia operacyjnego)
• badanie bakteriologiczne wydzieliny z jamy nosa, pobrane z okolicy ujścia zatoki lub ze światła zatoki - może pomóc w rozpoznaniu drobnoustrojów odpowiedzialnych za proces chorobowy, jak również w ustaleniu wrażliwości na poszczególne chemioterapeutyki
• pełna diagnostyka alergologiczna (testy skórne, ocena przeciwciał IgE, próby prowokacyjne) - jest wskazana w sytuacjach, gdy istnieje podejrzenie, że pierwotną przyczyną stanów zapalnych jest atopia.

Do czasu wizyty chory może sam rozpocząć leczenie. Rzadko jednak potrafi samodzielnie wybrać odpowiedni lek. Dlatego tak ważna jest fachowa pomoc farmaceuty. Najważniejszy cel postępowania to udrożnienie ujść zatok przynosowych oraz opanowanie zakażenia. Dlatego stosuje się leki zmniejszające obrzęk błony śluzowej donosowo lub ogólnie. Szczególnie przydatne są preparaty działające ogólnie. Działają w trudno dostępnych miejscach, do których podanie kropli jest utrudnione lub wręcz niemożliwe. W przypadku choroby przeziębieniowej i towarzyszącego jej zapalenia zatok dobrym zestawieniem jest pseudoefedryna i ibuprofen. Ibuprofen działa przeciwbólowo,przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo. Pseudoefedryna zmniejsza obrzęk błony śluzowej nosa, udrażniając nos i ujścia zatok. Likwiduje przyczynę bólu ? zatkane zatoki. Udrożnienie nosa i ujść zatok jest warunkiem koniecznym do skutecznego leczenia zapalenia zatok. Działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne łagodzi dokuczliwe objawy bólowe towarzyszące zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok. Z innych leków uzupełniających można wymienić mukolityki, które sprawiają, że wydzielina w obrębie jam nosa i zatok przynosowych staje się bardziej płynna, a co za tym idzie ? łatwiejsza do usunięcia. Również zastosowanie glikokortykosteroidów zdobywa sobie coraz więcej zwolenników.

Jeżeli zmiany chorobowe dotyczą zatok szczękowych lub czołowych, laryngolog może wykonać ich punkcję. Pozwala to na usunięcie wydzieliny ze światła zatoki oraz przepłukiwanie jej i podawanie leków.
Brak poprawy po leczeniu zachowawczym jest wskazaniem do zastosowania leczenia operacyjnego. W toku leczenia operacyjnego wyróżniamy dwa rodzaje zabiegów: radykalne oraz czynnościowe. Zabiegi radykalne polegają na szerokim drenażu chorej zatoki do nosa, nie zawsze w miejscu jej naturalnego ujścia oraz całkowitym usunięciu błony śluzowej z wnętrza chorej zatoki. Zabiegi czynnościowe z zastosowaniem endoskopów pozwalają na udrożnienie ujścia naturalnego i bardzo oszczędnego usunięcia zmian chorobowych ze światła zatoki. Tego typu zabiegi są obecnie najbardziej polecane.
Należy pamiętać, że nieleczone lub niewłaściwie leczone zapalenie zatok przynosowych może prowadzić do licznych powikłań: m.in. powikłań oczodołowych i ocznych, zapalenia szpiku kostnego czaszki oraz powikłań wewnątrzczaszkowych.
Zapalenie zatok przynosowych jest trudną do rozpoznania i leczenia jednostką chorobową. Tymczasem odpowiednia profilaktyka i zastosowanie właściwego leczenia, udrażniającego nos i ujścia zatok we wczesnej fazie, może zapobiec jej powstaniu. Warto o tym pamiętać.